[BaoKiem]

Bạn đọc nghĩ sao khi tôi kể là ở một số vùng quê của Trung Hoa, khi người cha đi vào rừng săn bắn thì không ai ở nhà được vẽ hình hay vạch lằn trên đất cát vì làm như vậy thì người đi săn trong rừng sẽ bị lạc đường? Hay là ở Ấn Độ, nếu một người đàn bà bị khó khăn khi lâm bồn mà uống một chén nước đã được bà mẹ chồng của cô ấy nhúng ngón chân cái vào thì sẽ sanh được nhanh chóng?

Chắc chắn sẽ có một số bạn đọc nghĩ là những người nầy sao lại mê muội một cách buồn cười. Làm sao mà những vết vẽ trên đất cát ở nhà lại có thể làm người đi săn trong rừng lạc lối được? Cũng như làm gì có chuyện ngón chân cái của bà mẹ chồng có thể làm cho con dâu sanh nhanh được!?

Vậy mà nếu có chổ, và thời gian, tôi có thể kể ra hàng trăm những tập tục lạ lùng khác mà quí bạn đọc cũng sẽ có những nhận xét tương tự. Những tập tục nầy xảy ra ở những lục địa khác, những quốc gia khác, hoặc trong một thời điểm khác.

Tôi xin kể thêm một vài tập tục nữa. Thí dụ như nếu lỡ làm đổ muối trên bàn ăn thì phải lấy thêm một nhúm nữa và thảy qua vai bên trái ra phía sau lưng mình, nếu không thì sẽ gặp điều không may mắn. Thí dụ nếu như một cái móng ngựa được treo trước cửa nhà mình ngửa lên giống hình chữ U thì nó sẽ mang đến may mắn; còn nếu treo chổng ngược đầu xuống thì nó sẽ mang đến xui xẻo.Cũng như thí dụ nếu ai lỡ làm vỡ tấm gương soi mặt của mình thì sẽ bị nhiều rủi ro trong 7 năm.

Không ít độc giả chắc đã nghe qua ít nhất một hay hai tập tục ở trên rồi; tuy không chắc là có tin hay thực hành chúng. Những tập tục nầy rất phổ thông trong xã hội Tây Phương ngay cả ngày hôm nay. Nhờ phương tiện truyền thông và di chuyển dễ dàng, nhiều phong tục tập quán trong đời sống Tây Phương đã trở thành khá quen thuộc với một số lớn người Á Đông.

Thêm một vài thí dụ nữa. Có một số ngày như ngày thứ năm, thứ mười bốn và thứ hai mươi ba trong mỗi tháng âm lịch được coi là những ngày không may mắn nếu khai trương tiệm quán hay đi chơi xa, cưới hỏi, v.v. Ngày, giờ và năm sinh của mỗi người có ảnh hưởng đến tương lai, sự nghiệp, tình cảnh gia đình và cả tuổi thọ của người ấy. Khi hai người nam và nữ sinh ra vào những năm “kỵ” với nhau, nếu lấy nhau làm vợ chồng thì không thể nào hạnh phúc được; trong những trường hợp nghiêm trọng thì một trong hai người sẽ chết sớm hơn “tuổi thọ” của họ nếu hai người không lấy nhau. Trong những đám tang, hay lễ cúng, người ta đốt những hình tượng quần áo, giày dép, tiền bạc, xe hơi, nhà lầu, v.v. làm bằng giấy để cho người chết ở một cõi khác có thể xử dụng được.

Đến đây thì tôi chắc là hầu hết độc giả Việt Nam đều đã nhận ra những tập tục kể trên. Có khi chính một số chúng ta cũng thường xuyên tuân hành theo những tập tục nầy trong đời sống hàng ngày.

Những thí dụ vừa rồi, và những thí dụ kể trên, cũng như bao nhiêu thí dụ khác mà tôi không thể nào kể hết ra được ở đây đều giống nhau ở một điểm: chúng đều là mê tín dị đoan.

Mê tín dị đoan, theo định nghĩa, là niềm tin rằng một hiện tượng xảy ra vì là hậu quả của một hiện tượng khác, trong khi thật ra không có mối liên hệ nguyên nhân hậu quả gì giữa những hiện tượng nầy. Trong thực tế, người ta thường làm (hoặc tránh làm) một hành động gì đó để một sự việc gì khác xảy ra (hoặc không xảy ra) trong khi thật sự là hành động nầy không tạo thành hay sinh ra bởi sự việc nầy.

Voltaire cho rằng một người mê tín cũng như một kẻ nô lệ bị trói buộc bởi những nỗi lo sợ vô cớ do chính mình áp đặt lên cho mình. Trên thế giới có hai nhóm người rõ rệt: một nhóm không mê tín, một nhóm mê tín; và phần đông ai cũng nghĩ là mình thuộc về nhóm thứ nhất.

Tùy một người là ai mà họ thấy cái gì là mê tín, cái gì là không. Một người Pháp chẳng hạn, khi đi qua nước Ý sẽ thấy hầu như mọi thứ chung quanh ông ta đều có dính dáng đến mê tín dị đoan. Như đã thấy ở trên, khi một người Á Đông đọc về những mê tín của Tây Phương chẳng hạn, họ sẽ cười mà cho rằng những dân tộc nầy quả thật là chậm tiến và mê muội. Cũng tương tự như khi một người Tây Phương đọc về những mê tín dị đoan của Đông Phương. Nhưng khi đọc bảng liệt kê những mê tín dị đoan của loài người, không bao lâu sau, hầu hết ai cũng sẽ nhận ra ngay rất nhiều thứ mà chính họ đang thực hành hằng ngày.

Khi một đứa trẻ mới sinh ra, trong người của nó không có sẵn một chút mê tín dị đoan nào cả. Nhưng khi lớn lên, đứa trẻ từ từ học được những hành động, những phản ứng, những cách suy nghĩ nầy qua gia đình và xã hội chung quanh. Đại đa số những tập tục mê tín trong gia đình của cha mẹ sẽ được truyền qua gia đình của con cái trong tương lai, cộng thêm (hay trừ bớt) một số những mê tín khác mà những đứa con nầy thu lượm từ kinh nghiệm trong đời sống của chúng. Những người có nghề nghiệp càng nguy hiểm, càng bấp bênh, càng tùy thuộc vào thiên nhiên thì thường càng có nhiều thủ tục mê tín gắn liền vào cách thức, lề lối sinh sống hàng ngày của họ.

Mê tín trở thành những thói quen phiền toái, tốn kém. Tuy vậy đây là những thiệt thòi người ta sẵn sàng đánh đổi để cho họ cảm thấy an tâm và “an toàn” hơn. Người ta tin tưởng một cách nghiêm cẩn và chăm chỉ về những hiện tượng huyền bí “nho nhỏ” nầy, tuy rằng không ai thật sự hiểu rõ nguồn gốc hay cách vận hành của chúng ra sao. Họ lý luận rằng thà là tuân theo những luật lệ siêu nhiên “nho nhỏ” nầy còn hơn là “lỡ có gì thì sao?”

Mê tín dị đoan sinh ra và tích lũy lại từ sự thiếu hiểu biết của con người trong những niên đại mà khoa học chưa được lập thành hay phát triển. Bản năng tự nhiên, và nhu cầu sinh tồn, của con người thúc đẩy họ phải tìm ra những giải thích “thỏa đáng” cho chính họ về những hiện tượng xảy ra chung quanh. Tại sao khi thì săn bắt được nhiều thú rừng, khi thì không? Tại sao năm nay cây trái mùa màng lại thấp kém hơn những năm trước? Tại sao nếu sáng nào bà X vào mua hàng đầu tiên ở cửa tiệm của mình rồi thì suốt ngày đó sẽ buôn bán ế ẩm? Tại sao cái computer trong văn phòng của mình lại hay bị hư khi mình mặc áo màu đen đi làm? Sự sợ hãi về các hiện tượng thiên nhiên và “siêu nhiên” vẫn còn tác động mãnh liệt trong tiềm thức con người ngày nay không khác gì trong ông cha họ lúc còn ăn lông ở lỗ.

Mê tín có thể phát xuất từ những luật lệ trong xã hội ngày xưa, nhưng lâu ngày rồi ý nghĩa của những luật lệ nầy bị quên lãng đi và người ta chỉ còn biết rằng “không được làm việc đó, nếu làm sẽ đem lại hậu quả xấu”. Thí dụ như trong phong tục Việt Nam, nếu bị “đòn vông” của những nhà hàng xóm đâm chỉa vào hướng nhà của một người thì gia đình người ấy sẽ gặp nhiều điều kém may mắn. (Trong lối kiến trúc xưa của một căn nhà thông thường trong dân gian, đòn vông là thanh gỗ nằm cao nhất trên nóc, dọc theo chiều dài của nhà). Thuở xưa khi làng xóm, quận lỵ mới được thành lập, vì muốn cho nhà cửa nằm tương đối có thứ tự lớp lang, vua quan ra lệnh là dân chúng phải xây cất nhà làm sao cho đòn vông của nhà hàng xóm không đâm xỉa vào nhà mình. Dần dần rồi người ta quên mất đi lý do trên và biến đổi luật lệ thực dụng nầy ra thành một mê tín vẫn còn thông dụng ngày nay. (Và trong những trường hợp không tránh được đòn vông của láng giềng xỉa vào nhà mình thì ngày nay người ta thường treo một tấm gương lên đầu tường hướng ngược lại phía cây đòn vông để “phản chiếu vận xui đi nơi khác”!)

Có người tin rằng nhiều mê tín dị đoan ngày nay là dấu tích của những tín ngưỡng tôn giáo trong thời xa xưa. Thí dụ như nhiều người tin rằng Thứ Sáu mười ba là một ngày rất xui xẻo. Một trong những cách giải thích là theo Kinh Thánh, ngày thứ Sáu là ngày Eva dụ Adam phạm tội, cũng như là ngày trận Hồng Thủy bắt đầu, cũng như là ngày Jê-Su bị đóng đinh; kết hợp với việc trong buổi ăn cuối cùng của Jê-Su có 12 người tham dự, với người thứ 13 là Ju-da, kẻ đã phản bội Jê-Su. Một thí dụ khác là người Tây Phương hiện nay vẫn thường buột miệng nói “Xin Chúa ban ơn!” sau khi thấy một người nhảy mũi. Vào thế kỷ thứ 6, người ta tin rằng khi nhảy mũi thì ma quỷ trong người sẽ bị văng ra ngoài. Về sau, khi có bệnh dịch lan tràn, nhiều người bị nhảy mũi dữ dội khi bị nhiễm bệnh, Đức Giáo Hoàng đương thời ra lệnh phải xin Chúa độ ơn khi thấy một người vừa nhảy mũi (vì với trình độ y khoa sơ đẳng của thời ấy, rất nhiều người sẽ chết khi bị nhiễm dịch).