Tứ Thư (四書
Ś shū) là bốn tác phẩm kinh điển của
Nho học Trung Hoa, được
Chu Hy thời
nhà Tống lựa chọn. Chúng bao gồm:
- Đại Học (大學 Dà Xué)
- Trung Dung (中庸 Zhōng Yóng)
- Luận Ngữ (論語 Lùn Yǔ)
- Mạnh Tử(孟子 Mèng Zǐ)
Thông thường người ta hay nói là:
Tứ Thư Ngũ Kinh.
Tứ Thư và Ngũ Kinh hợp lại làm 9 bộ sách chủ yếu của
Nho giáo. Các sách này c̣n là những tác phẩm văn chương cổ điển của
Trung Quốc.
Sự học của Nho giáo có nhiều lư tưởng cao siêu, nhưng có thể nói một cách vắn tắt là:
sự học chú trọng ở luân thường đạo lư, chủ trương biến hóa tùy thời, sự vụ thực tế nên không bàn đến những cái viển vông ngoài sinh hoạt của con người nơi trần thế.
Tóm tắt nội dung Đại Học Đại học là một trong những kinh điển trọng yếu của nho gia. Xưa, người đến tuổi 15 th́ vào học bậc đại học và được học sách này. Hai chữ "đại học" được nhà nho giải thích là "đại nhân chi học", hiểu theo 2 nghĩa, là cái học của bậc đại nhân, và là cái học để trở thành bậc đại nhân. Cách giải thích ấy phần nào hé lộ về nội dung, mục đích của bộ sách. Đại học vốn chỉ là một thiên trong sách
Lễ kí (
Kinh Lễ sau này), được Tăng Sâm - một học tṛ hạng trung của Khổng Tử chế hóa thành. Tuy nhiên, nó chỉ thuộc bộ
Tứ thư vào thời Tống, với sự xuất hiện cuốn
Tứ thư tập chú của Chu Hi. Trên đại quan, sách
Đại học gồm 2 phần:
- Phần đầu có một thiên gọi là Kinh, chép lại các lời nói của Khổng Tử.
- Phần sau là giảng giải của Tăng Tử, gọi là Truyện, gồm 9 thiên.
Đại học đưa ra ba cương lĩnh (gọi là
tam cương lĩnh), bao gồm:
Minh minh đức (làm sáng cái đức sáng),
Tân dân (làm mới cho dân. Có khi viết là
thân dân, nghĩa là gần gũi với dân)và
Chỉ ư chí thiện (dừng ở nơi chí thiện). Ba cương lĩnh này được cụ thể hóa bằng 8 điều mục nhỏ (gọi là
bát điều mục), bao gồm: cách vật (tiếp cận và nhận thức sự vật), trí tri (đạt tri thức về sự vật), thành ư (làm cho ư của ḿnh thành thực), chính tâm (làm cho tâm của ḿnh được trung chính), tu thân (tu sửa thân ḿnh), tề gia (xếp đặt mọi việc cho gia đ́nh hài ḥa), trị quốc (khiến cho nước được an trị), b́nh thiên hạ (khiến cho thiên hạ được yên b́nh).
Minh minh đức ứng với cách vật, trí tri, thành ư, chính tâm và tu thân trong bát điều mục. Tân dân ứng với tề gia và trị quốc. Chỉ ư chí thiện tương ứng với b́nh thiên hạ. Bắt đầu từ chỗ làm sáng cái đức vốn sáng, v́ có gốc gác tiên thiên của bản thân ḿnh, lấy đó làm khởi điểm cho sự tu đức. Kết quả cuối cùng của quá tŕnh này là làm cho ṭa bộ thiên hạ được an trị, đó là cứu cánh của nó. Sự tu đức, được coi là phổ dụng cho tất cả mọ người.Đó là cái gọi là: "Tự thiên tử dĩ chí ư thứ nhân, nhất thị giai dĩ tu thân vi bản
" (Nghĩa là: "từ vua cho đến thường dân, ai ai cũng đều lấy sự sửa ḿnh làm gốc"). Sách
Đại học dạy người ta cách tu thân và cai trị thiên hạ theo chủ trương "vi đức dĩ chính" của nho gia.
Trung Dung Bài chi tiết: Trung Dung
Sách
Trung Dung do
Tử Tư làm ra cũng trên cơ sở mộ thiên trong Kinh Lễ. Tử Tư là học tṛ của Tăng Tử, cháu nội của Khổng Tử, thọ được cái học tâm truyền của Tăng Tử.
Trong sách Trung Dung, Tử Tư dẫn những lời của Khổng Tử nói về đạo "trung dung", tức là nói về cách giữ cho ư nghĩ và việc làm luôn luôn ở mức trung ḥa, không thái quá, không bất cập và phải cố gắng ở đời theo nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, cho thành người quân tử, để cuối cùng thành thánh nhân. Sách Trung Dung chia làm hai phần:
- Phần 1: từ chương 1 đến chương 20, là phần chính, gồm những lời của Khổng Tử dạy các học tṛ về đạo lư trung dung, phải làm sao cho tâm được: tồn, dưỡng, tĩnh, sát; mức ở được gồm đủ: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín cho ḥa với muôn vật, hợp với ḷng Trời để thành người tài giỏi.
- Phần 2: từ chương 21 đến chương 33, là phần phụ, gồm những ư kiến của Tử Tư giảng giải thêm cho rơ ràng ư nghĩa và giá trị của hai chữ trung dung.
Cả hai quyển sách Đại Học và Trung Dung trước đây là những thiên trong
Kinh Lễ, sau các Nho gia đời Tống tách riêng ra làm hai quyển để hợp với sách
Luận Ngữ và
Mạnh Tử thành bộ Tứ Thư.
Luận Ngữ Bài chi tiết: Luận Ngữ
Luận Ngữ là sách sưu tập ghi chép lại những lời dạy của Khổng Tử và những lời nói của người đương thời. Sách Luận Ngữ gồm 20 thiên, mỗi thiên đều lấy chữ đầu mà đặt tên, và các thiên không có liên hệ với nhau.
Đọc sách này, người ta hiểu được phẩm chất tư cách và tính t́nh của Khổng Tử, nhất là về
giáo dục, ông tỏ ra là người thấu hiểu tâm lư của từng học tṛ, khéo đem lời giảng dạy thích hợp với từng tŕnh độ, từng hoàn cảnh của mỗi người. Như có khi cùng một câu hỏi mà ông trả lời cho mỗi người một cách.
Tŕnh Y Xuyên, một nhà Nho đời Tống nói:
Có người đọc xong Luận Ngữ mà không thấy ǵ cả, có người đọc xong lại thấy thích thú một vài câu, có người đọc xong th́ rất thích thú đến độ múa tay múa chân mà không hay biết. Bởi vậy, khi đọc Luận Ngữ, phải đọc chậm răi, suy nghĩ tường tận, càng suy nghĩ càng phát hiện được nhiều điều hay.
Tŕnh Y Xuyên lại nói:
Ai đọc xong Luận Ngữ mà vẫn c̣n những tính nết như trước khi chưa đọc th́ người ấy chưa hiểu được sách Luận Ngữ vậy. Tóm lại sách Luận Ngữ dạy đạo quân tử một cách thực tiễn, miêu tả tính t́nh đức độ của Khổng Tử để làm mẫu mực cho người đời sau noi theo.