Trời sẫm tối, Trần Văn Nguyên từ giă đức Thầy. Y lời hẹn, đức Thầy xuống he ra văn pḥng Bửu Vinh, có một liên lạc của Ủy Ban Hành Chánh dẫn đường. Trời tối như mực. đi một đỗi xa xa bỗng trên bờ có tiếng la: "Ghe ai đó? Tại sao giờ này đă thiết quân luật mà c̣n dám đi?". - "đi ra văn pḥng ông Bửu Vinh" người liên lạc trả lời. - "Ghe ghé lại". Một tiếng khác tiếp theo. đèn chóa rọi xuống ghe và có người ra lịnh tŕnh giấy tờ. ông Thiện lật đật chạy lên cho coi giấy. Th́ ra người hỏi đó là Bửu Vinh. Y hỏi ông Thiện: "ông Ủy Viên đặc Biệt có dưới ghe không? ". - "Có" đức Thầy ở dưới ghe vội vă trả lời. Bửu Vinh mời đức Thầy lên văn pḥng. Ngài liền đi với bốn tự vệ quân. Văn pḥng này đặt trong một ngôi nhà ngói. đức Thầy ngồi bàn giữa tiếp chuyện với Bửu Vinh, c̣n bốn tự vệ quân th́ cầm súng đứng hai bên cửa, cách đức Thầy một thước tây. Mười phút sau, lối 7 giờ rưỡi tối, bọn Việt Minh ở ngoài đi vô 8 người chia ra cặp nách bốn tự vệ quân của đức Thầy và đâm chết ba người. Người thứ tư, anh Phan Văn Tỷ, tức Mười Tỷ nhờ vơ giỏi và trí lanh nên thoát khỏi, chạy ra ngoài có bắn một loạt mi tray dết. Lúc anh Mười Tỷ né khỏi mũi dao găm của một trong hai chiến sĩ Việt Minh cặp nách anh th́ người chiến sĩ kia bị đồng chí của ḿnh đâm trúng té quị. Vừa lúc đó th́ đức Thầy, tù trước đến giờ vẫn t́nh tĩnh, lẹ làng thổi tắt đèn. Trong văn pḥng tối thui, không ai biết đức Thầy đi đâu cả. Tiếng súng nổ dữ dội... ông Thiện nhảy xuống rạch tẩu thoát. Ba anh chèo ghe chạy trước về báo tin cho các tướng lănh hay. Tiếng tù và nổi lên liên hồi, làm chấn động một gốc trời Tây. đoàn dân quân cương quyết đi báo thù. Nhưng vào lúc 12 giờ khuya, một người tín đồ PGHH ở gần chỗ xẩy ra cuộc bạo hành, chạy ngựa mang đến Phú Thành một bức thơ chính của đức Thầy trao tận tay ông ta. Bức thư ấy như vầy: "ông Trần Văn soái và ông Nguyễn Giác Ngộ. Tôi vừa hội hiệp với ông Bửu Vinh bỗng có sự biến cố xẩy ra, tôi và ông Bửu Vinh suưt chết, chưa rơ nguyên nhân, c̣n điều tra, trong mấy anh em pḥng vệ không biết chết hay chạy đi, nếu có ai chạy về báo cáo rằng tôi bị bắt hay là mưu sát th́ các ông đừng tin và đừng náo động. Cấm chỉ đồn đăi, cấm chỉ kéo quân đi tiếp cứu, hăy đóng quân tại chỗ. Sáng ngày tôi sẽ cùng ông Bửu Vinh điều tra kỹ lưỡng rồi sẽ về sau. Phải triệt để tuân lịnh. Ngày 16/4/1947, 9 giờ đêm. (có kư tên) V́ bởi có lịnh của đức Thầy nên anh em sĩ binh Dân Xă cùng Ban Chỉ Huy các bộ đội phải triệt để tuân lịnh. Thế là từ ngày 16/4/1947 đến nay không ai biết đức Thầy lưu trú phương nào". (trang 275-181). (ở đây có bức thư, thủ bút của đức thầy trang 100)
Những chi tiết khá đầy đủ, chính xác như trên đặt ra một số vấn đề.
4 Thứ nhất, về chuyện "Ḥa Hảo giết Việt Minh". Khi đó, trước khi Huỳnh Phú Sổ bị ám hại, cũng như từ cuộc tổng khởi nghĩa vào mùa thu năm 1945, chính quyền trên toàn quốc rơi vào tay của Việt Minh và từ cuối năm 1945 đến đầu năm 1947, chính quyền Việt Minh đă có đủ th́ giờ để xây dựng lực lượng công an, bộ đội và guồng máy công quyền, tuy chưa đầy đủ, hùng mạnh nhưng đủ để triệt hạ các thành phần khác và làm chủ t́nh thế. Việc em ruột của Huỳnh Phú Sổ và các nhân vật lănh đạo khác của PGHH bị xử tử công khai vào cuối năm 1945 tại sân vận động Cần Thơ, sau cuộc buổi t́nh chống Việt Minh vào tháng 8 cùng năm, là một bằng chứng. Nên chính quyền Việt Minh giết hại các thành phần bất đồng chính kiến khác th́ có, và có bằng chứng rất nhiều, chớ có ai, lực lượng nào dám và có đủ lực lượng để đối đầu với Việt Minh? Nên sự cáo buộc trên không hẳn đúng sự thật.
Trong một cuộc hội nghị vào cuối năm 1946, giáo sư Phạm Thiều, biệt hiệu Trường Phong, ủy viên tuyên huấn Ủy Ban Hành Chánh Nam Bộ (Việt Minh) có chỉ trích hành vi của tín đồ Ḥa Hảo ở miền Hậu Giang, đức Thầy trả lời: "
đứng về mặt tôn giáo, tôi lấy đức hiếu sinh của nhà Phật làm tiêu chuẩn, song tôi đă ra làm chánh trị th́ những sự xô xát thương tâm do bên Việt Minh gây ra, tín đồ PGHH chỉ đứng về phương diện tự vệ mà thôi". Sự giải thích này đúng sự thật hơn (nhưng những ǵ xẩy ra sau khi Huỳnh Phú Sổ bị ám hại và một phần lực lượng quân sự-chính trị PGHH ra cộng tác với Pháp để chống lại Việt Minh th́ đó là chuyện khác và việc này vượt quá thẩm quyền của Huỳnh Phú Sổ, cũng như những vấn đề liên hệ đến PGHH sau khi Huỳnh Phú Sổ ra đi không được đề cập đến trong quyển sách này.
Việc khác, việc hàng ngàn chiến sĩ PGHH đă mù quáng tuân lịnh đức Thầy án binh bất động trong đêm 16/4/1947 đă chứng minh đây là một đoàn thể có kỹ luật cao độ. Huỳnh Phú Sổ đă kêu gọi ḥa giải, xóa bỏ hận thù để cùng nhau đoàn kết kháng chiến chống thực dân Pháp, lời kêu gọi này chắc chắn được tín đồ của ông triệt để tuân lịnh. Những sự xung đột đẫm máu giữa PGHH và Việt Minh sau này thuộc về trách nhiệm của những người ám hại Huỳnh Phú Sổ, chớ không phải thuộc về trách nhiệm của người đă bị ám hại trong bóng tối bởi những kẻ tiểu nhân.
4 Thứ hai, lá thư ở trên có phải thật là của Huỳnh Phú Sổ hay không? Nếu là thật, th́ ông ông đă viết tự ư hay viết khi bị bắt và bị cưỡng bức? Nếu không có lá thư này th́ việc thường t́nh, hiển nhiên ai cũng biết sẽ xẩy ra là hằng ngàn chiến sĩ PGHH sẽ kéo đến bao vây và trả đủa Bửu Vinh, khi đó trong tay chỉ có khoảng một trăm người.
Từ một số dữ kiện trên, ta có thể đưa ra một số giả thuyết là:
- Huỳnh Phú Sổ đă bị Bửu Vinh ám hại ngay trong đêm 16/4/1947, sau đó Bửu Vinh giả chữ viết và chữ kư của Huỳnh Phú Sổ để viết lá thư trên rồi giao cho một tín đồ PGHH (đă quy thuận Việt Minh) cầm lá thư này trao cho các ông Trần Văn Soái và Nguyễn Giác Ngộ và nói dối rằng chính đức Thầy đă đưa lá thư này cho anh ta. Bửu Vinh đă sắp đặt 8 người để ám hại các cận vệ của Huỳnh Phú Sổ, th́ việc kiếm một người viết chữ khéo, giả chữ viết của Huỳnh Phú Sổ và kiếm một tín đồ PGHH để đưa thư, là hai việc Bửu Vinh có thể làm không khó khăn ǵ.
- Một giả thuyết khác là Huỳnh Phú Sổ thoát chết lúc bị ám sát, vào lúc 7 giờ 30 tối 16/4/1947. Nhưng sao đó ông đă bị bắt và bị bắt buộc hay bị thuyết phục viết lá thư trên. Dù là người tu hành chân chính, có tinh thần từ bi hỷ xă cao độ nhưng trước âm mưu sát nhân của Bửu Vinh, đă làm ba tín đồ của ông bị giết trước mắt ông và bản thân ông suưt chết th́ không cách ǵ ông có thể tự viết về Bửu Vinh, kẻ sát nhân trực tiếp, một cách vô tư, như người ngoài cuộc, hay c̣n như là nạn nhân giống như chính ông (
tôi và ông Bửu Vinh suưt chết, chưa rơ nguyên nhân, c̣n điều tra.).
Kẻ bàng quan cũng biết Bửu Vinh đạo diễn cuộc mưu sát chính trị này, do tự ư anh ta chủ mưu hay do mệnh lệnh của những nhân vật Việt Minh cao cấp hơn.
Chính đó là một trong những nguyên nhân chính đưa đến cuộc nội chiến đầy màu và nước mắt suốt 30 năm giữa người Việt với nhau tại miền Tây. Nếu được trốn thoát và không bị kiềm tỏa, Huỳnh PHú Sổ đă không viết một bức thư chỉ có mục đích duy nhất là nói cho các tín đồ của ông đừng tin vào những ǵ mà người cận vệ thoát chết của ông đă tận mắt chứng kiến và sẽ kể lại cho các vị chỉ huy lực lượng quân sự PGHH ("...
nếu có ai chạy về báo cáo rằng tôi bị bắt hay là mưu sát th́ các ông đừng tin và đừng náo động"). Thật là lạ lùng, một cuộc mưu sát rơ ràng, được một người cận vệ đứng cách Huỳnh Phú Sổ 1 thước và chính anh ta cũng bị đâm suưt chết, cùng với ba đồng đội đă bị đâm chết, chạy thoát về kể lại, mà bị ngay chính Huỳnh Phú Sổ phản bác và bảo đừng có tin nhân chứng này.
Giả thuyết tạm đặt ra là sau khi đâm chết ba hộ vệ của Huỳnh Phú Sổ và làm bị thương một người trong phe ḿnh, Bửu Vinh vẫn c̣n 7 vệ sĩ, cùng với một đại đội trong tay, nhóm này đă bắt được Huỳnh Phú Sổ và họ định giết hại ông ngay, nhưng v́ có một cận vệ của ông đă trốn thoát được và họ biết rằng anh ta sẽ chạy về báo cho hai ông Nguyễn Giác Ngộ và Trần Văn Soái đang đóng quân gần đó đến trả thù và họ sẽ khó thoát chết. Nên họ đă cưỡng bức hay thuyết phục Huỳnh Phú Sổ viết lá thư này, lúc 9 giờ tối. Sau đó, họ cũng giàn xếp để Huỳnh Phú Sổ trao tận tay lá thứ này cho một tín đồ PGHH. Ngay khi lá thư này được gởi đi, Huỳnh Phú Sổ bị họ giết hại.
- Giả thuyết khác là Huỳnh Phú Sổ đă thoát được cuộc mưu sát này và ẩn trú ở một chỗ an toàn không ai biết. Biết rơ là sau khi có tiếng súng nổ, tiếng tù và nổi lên báo động một gốc trời, các lực lượng quân sự PGHH sẽ hay biết việc ông bị mưu sát và họ sẽ kéo quân đến tấn công Bửu Vinh. V́ ḷng từ bi, không muốn thêm nhiều người Việt Nam nữa bị sát hại nên ông đă viết lá thư này, sau đó v́ một số lư nào đó, ông ra đi, không trở về nữa. Giả thuyết này nêu lên nghi vấn là tại sao ông phải viết lá thư này khi ông c̣n sống, không bị ai kềm tỏa? Thay v́ viết thư, ông chỉ cần trở về văn pḥng của ông hay về bộ chỉ huy của ông Nguyễn Giác Ngộ hay ông Trần Văn Soái là xong và giải tỏa mọi nghi vấn.
Nếu ra đi dài hạn, trong một hoàn cảnh sôi bỏng như thế, th́ người lănh đạo có ḷng nhân từ và tinh thần trách nhiệm, phải chuẩn bị, sắp xếp đâu vào đó trước khi ra đi. Kể từ đêm 16/4/1947, khi ông không trở về, mọi người tin là ông bị Việt Minh ám hại (dù rằng nhiều tín đồ PGHH vẫn tin rằng ông c̣n sống và sẽ trở về) và ngọn lửa thù hận giữa Việt Minh và PGHH đă bốc cháy khủng khiếp, kinh hoàng, hoàn toàn trái với đức từ bi hiếu sinh bao la và tinh thần ḥa giải, đoàn kết cao độ của ông. Nếu ông c̣n sống th́ ông có trách nhiệm xuất hiện, hay dù không xuất hiện, ít nhất cũng đưa ra lời kêu gọi mọi người dập tắt sự thù hận, bắn giết tương tàn này mà trong đó hàng triệu tín đồ của ông và hàng triệu đồng bào yêu nước của ông, đang tham gia hay ủng hộ Việt Minh kháng chiến chống Pháp, là những nạn nhân đau đớn, tội nghiệp nhất.