[ThuThao]

Chuyển ngữ: HT. Thích Trí Chơn; Trích từ cuốn sách: “Ethics For The New Millennium”.)

Tôi từng thuyết giảng rằng tất cả chúng ta đều muốn có hạnh phúc, hạnh phúc chân thực có đặc tính là an lạc và sự an lạc chắc chắn chỉ thành đạt khi hành động của ta hướng đến sự giúp đỡ những kẻ khác. Tôi cũng bảo rằng, trong sự khao khát hạnh phúc, chúng ta tìm cách tránh xa sự đau khổ một cách tự nhiên và thích đáng. Giờ ta thử khảo sát phẩm chất hoặc trạng thái khi ta mạnh mẽ được giải thoát khỏi đau khổ đang hiện hữu ngay trong cuộc sống của chúng ta.

Đau khổ và đau đớn là những sự thật không thể tránh khỏi trong cuộc đời. Một chúng sanh, theo định nghĩa đơn giản của tôi, là một kẻ có khả năng chịu đựng nỗi khổ đau và sự đau đớn. Cũng có thể nói, kinh nghiệm khổ đau liên kết chúng ta với những người khác. Nhưng ngoài điều đó, ta có thể quán xét rằng đau khổ quán xét hai loại liên hệ với nhau. Có những hình thái có thể tránh, phát sinh từ các hiện tượng như chiến tranh, nghèo đói, bạo động và tội ác - ngay cả các thứ như sự dốt nát và các bệnh hoạn. Nhưng có những hình thái không thể nào tránh được bao gồm các vấn đề như lão, bệnh và tử. Cho đến nay, chúng ta chỉ bàn thảo đến việc giải quyết các loại đau khổ có thể tránh do con người tạo ra. Giờ tôi muốn đề cập đến các loại không thể tránh.

Những vấn đề và khó khăn ta đối diện trong cuộc đời không phải tất cả là thiên tai. Ta không thể tự bảo vệ thoát khỏi chúng chỉ bằng cách thận trọng phòng ngừa như là dự trữ thức ăn. Chẳng hạn trong trường hợp đau ốm, dù chúng ta cố gắng giữ gìn sức khoẻ hay kiêng cữ ăn uống đến đâu, thân thể chúng ta dần dần cũng sẽ bị suy yếu. Và khi điều ấy xảy ra đời sống chúng ta sẽ bị ảnh hưởng trầm trong chúng ta không thể làm, đi đến những nơi cần đến. Chúng ta thường bị ngăn cấm không được dùng các thức ăn ta thích và phải uống những loại thuốc có mùi vị rất đắn. Khi tình trạng sức khoẻ trở nên quá tồi tệ, chúng ta cảm thấy thân thể đau nhức cả ngày đêm đôi khi chúng ta mong được chết sớm.

Nói đến sự già lão, ngay từ lúc mới sinh ra đời chúng ta đã phải đối đầu với sự lão hoá và mất đi vẻ hoạt động vui tươi của tuổi trẻ. Đến lúc ấy, tóc và răng chúng ta sẽ rụng, mắt mờ và tai điếc. Chúng ta không tiêu hoá các thức ăn mình ưa thích nữa. Rồi chúng ta không thể nhớ nhiều việc mà trước đây thực rõ ràng, hay còn quên cả tên những người thân nhất của mình. Nếu sống thọ, chúng ta sẽ rơi vào tình trạng lom khom mà mọi người mới nhìn thấy đều phải chán chê, mặc dù đấy mới đúng là quảng thời gian mà chúng ta cần đến họ nhất.

Rồi cái chết đến hầu như là một đề tài cấm kỵ trong xã hội tân tiến. Mặc dù đôi khi chúng ta nhìn nó như một sự nhẹ nhàng và bất cứ điều gì xảy ra sau khi ta nhắm mắt, cái chết có nghĩa là ta sẽ xa lìa những người thân yêu, các đồ vật quý báu, thực vậy tất cả mọi thứ ta ham chuộng.

Trong sự diễn tả ngắn gọn về các đau khổ không thể tránh này, chúng ta tưởng như thêm một loại khổ đau khác. Đó là nỗi đau khổ khi phải gặp người ta không muốn gặp hoặc điều rủi ro hay tai nạn. Đó là sự đau khổ khi vật ta ưa thích bị cướp lấy mất đi như các người tị nạn chúng tôi khi mất quê hương nhiều kẻ mất cả những người thân. Đó là nỗi khổ đau vì không thành đạt điều mình mong ước, dù đã tốn nhiều công sức để làm.
Mặc dù gảy cả lưng khi ta làm việc trên đồng ruộng, nhưng lại bị mất mùa, mặc dù ngày đêm ta bận rộn lo việc kinh doanh, không phạm lỗi lầm nào cả, vẫn không thành công. Rồi lại còn đau khổ vì không biết chắc lúc nào và ở đâu ta sẽ gặp khó khăn. Bằng kinh nghiệm của chính mình, tất cả chúng ta đều biết điều đó dẫn đến những cảm nghĩ lo lắng và bất an. Có thứ đau khổ của sự không bằng lòng vì mọi việc ta làm bị phá hoại và cản trở, mặc dù ta đã cố gắng hết sức để mong thành đạt điều ước muốn đó. Những sự kiện trên là một phần trên kinh nghiệm sống hằng ngày của mọi người chúng ta vốn dĩ mong có hạnh phúc và không thích khổ đau.

Nếu điều trên chưa đủ còn có thêm vấn đề là các kinh nghiệm ta thường nghĩ tưởng là nguồn vui lại biến thành sự đau khổ cho mình. Chúng hình như dâng hiến sự thoả mãn nhưng thực sự không cung cấp được, đó là thứ hiện tượng ta đã từng thảo luận trước đây về hạnh phúc. Thực vậy, nếu suy nghĩ kỹ, chúng ta sẽ nhận thấy các kinh nghiệm như là sự thích thú rồi cuối cùng cũng chỉ được bù đắp bằng sự khổ đau rõ ràng hơn. Chẳng hạn, như khi ta ăn để đè nén cơn đói. Chúng ta ăn một miếng lớn, rồi hai, ba, bốn, năm và tận hưởng thú vị đó – nhưng chẳng bao lâu cùng một người và cùng thức ăn đó, ta cảm thấy bắt đầu chán hết muốn ăn. Nếu không ngừng lại, việc ấy sẽ hại ta – cũng như thực tế của mọi lạc thú ở trần gian nếu đam mê thái quá, đều gây tai hại cho ta. Vì lẽ đó, sự hài lòng là điều cần thiết giúp chúng ta có hạnh phúc thực sự.

Tất cả những biểu hiện đau khổ nói trên là điều căn bản không thể tránh và đúng thực là các sự kiện tự nhiên của đời sống. Điều ấy không có nghĩa là, cuối cùng, chúng ta không làm gì được đối với chúng. Cũng không có nghĩa tôi bảo rằng nó không liên quan đến vấn đề của giới luật đạo đức. Thực vậy, theo Phật giáo và các triết lý tôn giáo Ấn Độ khác khổ đau là kết quả của Nghiệp Báo (Karma). Nhiều người Đông cũng như Tây Phương quan niệm cho rằng mọi việc ta gặp phải trong cuộc sống đều do tiền định là đều hoàn toàn sai lầm. Đó lại càng không phải lý do để ta khỏi chịu tránh nhiệm trong bất cứ hoàn cảnh nào.

Vì tiếng Karma đã trở thành một từ phổ thông được nhắc đếu hằng ngày, cho nên cần phải làm sáng tỏ ý nghĩa này hơn. Karma trong tiếng Phạn (Sanskrit) có nghĩa là “hành động”. Nó ghi nhận một năng lực hoạt động và mọi biến cố xảy ra trong tương lai đều do kết quả ảnh hưởng bởi các hành động hiện tại của chúng ta. Nếu hiểu Karma (Nghiệp) là một năng lúc độc lập có thể quyết định trước trọn vẹn cả cuộc đời của chúng ta thì thực sự hết sức sai lầm. Ai đã tạo ra Karma (Nghiệp)? Chính chúng ta. Những điều ta nghĩ, nói, làm và muốn gây nên Karma (Nghiệp).

Như tôi đã trình bày, lấy ví dụ, chính hành động của ta tạo nên một hoàn cảnh mới và gây ra một biến cố mới. Lời giảng của tôi tạo thành một sự suy nghĩ trong trí các thính giả. Trong mọi việc ta làm thường có nhân và quả, quả và nhân. Trong cuộc sống hằng ngày, thực phẩm ta ăn, công việc ta làm, và sự nghĩ ngợi của ta đều là tác dụng của hành động = hành động của chúng ta. Đó chính là Karma (Nghiệp). Cho nên, chúng ta không nên buồn phiền khi nào thấy mình phải gặp những nỗi khổ đau không tránh được. Khi bảo rằng mọi sự bất hạnh của ta đều do kết quả của Karma (Nghiệp) chẳng khác gì xác nhận rằng chúng ta hoàn toàn bất lực trong cuộc sống. Nếu đúng là như vậy, thì chúng ta thực không còn gì để hy vọng. Tốt hơn chúng ta nên cầu nguyện cho ngày tận thế.

Một sự đánh giá thích đáng hơn về nhân quả nêu lên ý kiến rằng thay vì bất lực, chúng ta có thể làm nhiều điều để gây ảnh hưởng trên kinh nghiệm đau khổ của mình: Lão, bệnh và tử là những điều không thể tránh. Nhưng đối với những sự giày vò của các ý tưởng và cảm nghĩ tiêu cực, chắc chắn chúng ta sẽ có sự chọn lựa bằng cách nào để đối phó với những đau khổ xảy ra. Nếu muốn, ta có thể chấp nhận một phương pháp ít xúc động và hợp lý hơn, và trên cơ sở đó, chúng ta có thể kiềm chế các phản ứng của mình. Mặt khác, ta chỉ cần chịu đựng các sự bất hạnh đó. Nhưng khi làm thế, chúng ta có thể trở nên bị dồn ép. Kết quả là những cảm xúc buồn phiền nảy sinh ra và sự bình an nội tâm sẽ bị phá huỷ. Khi ta không ngăn chặn các khuynh hướng phản ứng thiếu thiện chí trước nỗi đau khổ, nó sẽ trở thành nguồn ý tưởng và cảm xúc tiêu cực. Như thế có một sự liên hệ rõ ràng giữa nỗi khổ trong tâm chúng ta và sự hành trì giới luật nội tại.

Thái độ căn bản của ta đối với đau khổ rất khác hẳn với cách chúng ta kinh nghiệm nó. Ví dụ như có hai người đau khổ trước một căn bệnh ung thư giống nhau. Điểm khác biệt duy nhất giữa hai bệnh nhân là cái nhìn của họ về bệnh trạng. Một người nhìn như điều gì phải chấp nhận, và nếu có thể chuyển đổi thành cơ hội để phát triển thành sức mạnh nội lực. Một người lại phản ứng trước hoàn cảnh của mình với nổi sợ hãi, buồn phiền và lo lắng cho tương lai. Mặc dù trên phương diện thể xác không có gì sai khác giữa hai người trong nỗi đau khổ của họ, nhưng lại có sự khác biệt sâu xa trong kinh nghiệm về cơn bệnh của mỗi người. Trong trường hợp sau, ngoài sự đau đớn thể xác, lại còn thêm sự khổ đau tinh thần.

Điều này cho thấy mức độ đau khổ ảnh hưởng đến chúng ta phần lớn tuỳ thuộc nhiều vào chính mình. Do đó, điều căn bản là nên giữ một cái nhìn thích đáng trên kinh nghiệm về sự đau khổ của chúng ta. Ta nhận thấy rằng khi khảo sát một vấn đề đặc biệt nào đó với cái nhìn thực gần ta thấy nó như quá lớn lao che lấp hết nhãn quan của mình. Nhưng nếu nhìn từ xa cùng một vấn đề đó, tự động chúng ta sẽ thấy được sự liên hệ giữa nó với các vật khác. Hành động đơn giản đó đã tạo ra một sự khác biệt to lớn. Nó giúp chúng ta nhận ra rằng mặc dù hoàn cảnh gặp phải thực quá bi đát, nhưng ngay cả trong tình huống bất hạnh nhất vẫn có nhiều phương diện và có thể đến gần bằng những gốc cạnh khác nhau. Thực vậy, rất hiếm trường hợp, nếu chẳng phải là không có thể tìm thấy một tình trạng hết sức tiêu cực mặc dù ta nhìn nó với bất cứ cách nào.