NHỮNG BƯỚC CHÂN NHẸ NHÀNG TRỞ VỀ SỰ IM LẶNG Phạm Công Thiện CHƯƠNG NHỨT BƯỚC CHÂN THỨ NHỨT DẢO NGƯỢC TRỞ VỀ SỰ IM LẶNG : SỰ CHUYỂN ĐỘNG TOÀN DIỆN CỦA TÂM THỨC TRONG SỰ CÓ MẶT LIÊN TỤC CỦA QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁTI. Tôi Có Thực Hay Không ? Vô Tự Tánh Và Vô Thăng Bằng Tánh Trong Tư Tưởng Long Thọ.
II. QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT Là Ai ?
III. QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT Là Vị Ban Phát Sự Không Sợ Hăi (Thí Vô úy)
IV. Sự Sợ Hăi Là Ǵ ? .
V. Sự Sợ Hăi Là Kiến Trúc Tưởng Tượng Của ư Niệm (Vikalpa) Sự Lập Thức của Freud, Kierke Gaard và Heidegger.
VI. Danh Hiệu QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT Phá Vỡ Tất Cả ư Thức Và Vô Thức Của Con Người. Kinh Nghiệm Hư Vô Của Hemingway.
Chủ đề của chương này thực là dài ḍng Tôi đă cố ư như thế. Mặc ai muốn hiểu ǵ th́ cứ tha hồ hiểu; tôi chỉ cần nhấn mạnh thêm một lần nữa rằng đề tài tôi đề cập không phải chỉ là một đề tài thông thường như bất cứ đề tài quan trọng nào mà con người có thể ung dung thảo luận với kiến thức uyên bác sâu rộng của ḿnh. Người ta có thể tự hào có tài sử dụng ngôn ngữ hơn và rút gọn chủ đề dài ḍng bằng năm chữ: "Quán Thế Âm Bồ Tát" hoặc mấy chữ có tính cách thông dụng như "ư Nghĩa Của Bồ Tát Quán Thế Âm" hay "Khảo Luận về Quán Thế Âm Bồ Tát”, hoặc đứng trên một b́nh diện cao hơn và có vẻ triết lư trừu tượng sâu thẳm như chủ đề căn bản nhứt và tiêu biểu nhứt của nhà đại thần thái Phật học và á Đông học Paul Mus, giáo sư Collège de France và đại học Yale, đă một lần đặt ra trong thiên khảo luận nhan đề "Đức Quán Thế Âm với Ngàn Cánh Tay, Một Sự Huyền Bí hay một Vấn Đề ?" (Thousand Armed Kannon / A Mystery or a problem ? Joumal of lndian and Buddhist Studies, Vol. XII No. 1, Jan. 1964, trang 470-438). 
Chủ đề chương này thực ra không phải là một chủ đề và v́ thế nó cũng không có đối tượng và cũng không có đề tài; chủ đề, đối tượng và đề tài kêu gọi một cơ cấu kiến trúc ư niệm thích đáng với căn bản lư luận phân tích tổng hợp thuận theo lư trí hay trực giác hay kinh nghiệm tâm linh hay kinh nghiệm thực tại cụ thể. Đó là đường lối phương pháp thông thường của mọi tư tưởng gia, triết gia, học giả, nhà thông thái, mỗi khi họ cố gắng t́m hiểu bất cứ hiện tượng nào ở mặt đất này hay ngoài mặt đất cho đến một cứ điểm nào đó ở không gian hay thời gian. Thông minh nghiêm túc như Paul Mus, thành kính cầu đạo như học giả John Blofeld (tác giả quyển Bodhisattva of Compassion 1978), uyên bác cần thận như học giả Stephan Beyer (tác giả quyển The Cult of Tra, 1978), hầu hết nhân học giả nghiên cứu về QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT đều gặp nhau ở một quan điềm: VẤN ĐỀ Quán Thế Âm. Ngay cả nhan đề và chủ đề Paul Mus cũng biến Quán Thế Âm trở thành một vấn đề, ngay câu hỏi nêu ra (một sự Huyền Bí hay một Vấn Đề ?) đă vấn đề hóa sự Huyền Bí và b́nh đẳng hóa hai lănh địa hoàn toàn khác nhau (hoặc là o hoặc là o? Cái này hay cái kia?), dù Paul Mus có nhắc đến Gabriel Marcel (trang 470) và chữ "horizon” và "ek-sistenca" của Heidegger (trang 463 và 442) : ông cũng chưa thấy được sự khác biệt triết để giữa "sự huyền bí” có tính cách duy ngă thể luận (égo-ontique) của Gabriel Marcel và thể căng thẳng dằn co tột đỉnh giữa kinh nghiệm hố thẳm về Thể Tính của Heidegger (Expérience abyssale de l'être) và sự Bừng Vỡ Không Tính của Phật giáo (nói theo điệu triết Tây th́ như một thứ Mé-onto-logie tự phá vỡ trong cơi mù mịt của hố Thẳm (Ab-Grund). Tôi đă bắt đầu nói dài ḍng lê thê theo điệu triết lư thông thái ngu xuẩn rất cần thiết để đi thẳng ngay vào chương này: QUÁN THế ÂM BỒ TÁT không phải là một vấn đề trên tất cả mọi b́nh diện quan điểm (triết lư, tôn giáo, khoa học, tín ngưỡng, xă hội học, nhân chủng học, chính trị học, luận lư học, đạo đức học, tâm lư học, phân tâm học, thần kinh bệnh học, ngôn ngữ học, tôn giáo học tỷ giảo, huyền bí học, tất cả những ǵ có thể học và có thể gọi là môn học hay khoa học thuần túy hay thực nghiệm ở thế kỷ XX này) . Quán Thế Âm không phải là một Vấn đề (đối tượng hữu hạn hay vô hạn của sự hiểu biết hữu hạn con người); mà Quán Thế Âm cũng không phải là sự Huyền Bí (Mysterium) hiểu theo nghĩa "một cái ǵ hoàn toàn khác hẳn”, “khủng khiếp", “đáng kinh sợ" (tremendum), "đầu quyến rũ mê hoặc” (fascinans) theo điệu "mysterium tremendum et fascinans" của nhà thần học Tin Lành Đức nổi danh Rudolf Otto (The ldea of the Holy, 1917, 1923). Sự Huyền Bí Thiêng Liêng theo nghĩa của Rudolf Otto chỉ có thể là một khía cạnh nhỏ trong SỰ TOÀN DIỆN BÍ MẬT (Samantamukha) của QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT (Avalokitesvara), tức là PHỔ MÔN (theo cách dịch của Cưu Ma La Thập trong việc chuyển chữ Phạn (Samantamukha thành ra chữ Hán), SỰ HUYỀN BÍ LINH HIỂN PHỔ MÔN TOÀN DIỆN CỦA ĐẤNG NH̀N THẤY TIẾNG KÊU CỦA THẾ GIỚI.
QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT không phải là một Vấn Đề trong mọi ư nghĩa, cũng không phải là sự Huyền Bí Thiêng Liêng theo nghĩa tôn giáo như nghĩa phiến diện của những nhà tôn giáo học thông minh ở Tây Phương (chẳng hạn trước kia như Rudolf Otto và gần đây hơn như Fredench J.Streng tác giả Understanding Religious Man, 1969, trang 40-63, và Ways of Being Religious Man, 1973, trang 24-25). QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT là SỰ HUYỀN BÍ CỦA SỰ TOÀN DIỆN và SỰ TOÀN DIỆN CỦA SỰ HUYỀN BÍ CỦA ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI VÀ CỦA CÁI G̀ VƯỢT LÊN TRÊN CON NGƯỜI VÀ CỦA CÁI G̀ VƯỢT RA KHỎI MẶT ĐẤT VÀ VƯỢT RA KHỎI KHÔNG GIAN VÔ TẬN VÀ THỜI GIAN VÔ TẬN VÀ VƯỢT RA NGOÀI CẢ TƯ TƯỞNG VÔ TẬN CỦA TRÍ HUỆ TỈNH THỨC (thể hiện qua sự cầu đạo của Vô Tận Ư Bồ Tát Ma ha tát, Bodhisattva Mahàsattva Aksayamati). Đồng thời sự huyền bí Toàn Diện của QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT lại hiện diện một cách cụ thể nhứt trong nhứt cử nhứt động của mọi sự đi đứng nằm ngồi, của mọi lời nói và im lặng của mọi ư tưởng hay tơ tưởng thoáng nhẹ qua đâu hay qua tim.
Có thể nhiều người muốn đặt rất nhiều câu hỏi về Quán Thế Âm Bồ Tát, v́ chưa hiểu được rơ ràng những ǵ tôi muốn diễn đạt dài ḍng ở trên, chằng hạn như những câu hỏi sau đây:
Quán Thế Âm là ai?
Tại sao chỉ cần niệm danh Quán Thế Âm là thoát khỏi mọi tai nạn?
Tại sao chỉ cần niệm danh Quán Thế Âm là hết mọi sự sợ hăi?
Tại sao Quán Thế Âm có một ngàn cánh tay và một ngàn con mắt ?
Tại sao Quán Thế Âm có 32 ứng thân, bố thí 14 công đức vô úy và hiện ra 4 diệu đức không thể nghĩ bàn ? (theo quyển sáu, đoạn XXVII, Kinh Thủ Lăng Nghiêm).
Và tất nhiên câu hỏi quan trọng nhứt mà tất cả mọi người đều thắc mắc, dù là người tự nhận là Phật tử thuần thành tin tưởng mănh liệt nhứt: Quán Thế Âm có thực không ? Quán Thế Âm có phải là một Thực Tại Hiện Hữu không ? Tất cả những câu hỏi trên đều rốt ráo đưa đến câu hối này: Con người là ǵ ?
Hay nói một cái cụ thể hơn:
Tôi là ai?
Hay nói một cách thực tiễn và cụ thể hơn: "TÔI CÓ THỰC HAY KHÔNG ?". Chúng ta thấy muốn trả lời câu hỏi thứ nhứt "Quán Thế Âm là ai ?" th́ trước hết chúng ta phải tự hiểu ḿnh là ai, v́ ḿnh tự cho ḿnh là thế nào th́ ḿnh sẽ có một quan niệm nào đó về Quán Thế Âm tùy thuộc theo bản chất của ḿnh. Bây giờ chúng ta hăy bắt đầu với câu hỏi cuối cùng và đây cũng đồng thời là câu hỏi đầu tiên mà bất cứ người nào cũng cần phải ít nhứt một lần trong đời tự đặt ra cho chính ḿnh nếu ḿnh muốn sống cho ra người dưới cơn lốc tàn bạo của đời sống.
1. TÔI CÓ THỰC HAY KHÔNG ?
“VÔ TỰ TÍNH" VÀ "VÔ THA TÍNH"
TRONG TƯ TUỞNG LONG THỌ
Hiển nhiên câu hỏi này có vẻ bất thường và không thực tế. Ai cũng nhận rằng ḿnh có thực, đang hiện hữu và đang sống rất cụ thể hữu t́nh trên mặt đất. Những lo âu vật lộn hằng ngày với đời sống vật chất không cho chúng ta có đủ th́ giờ để tự đặt ra những câu hỏi không thiết thực và vô ích đối với việc sinh sống và hành động tích cực xây dựng gia đ́nh xă hội.
Hiển nhiên người ta vẫn an nhiên tự măn cho rằng ḿnh hiểu thế nào là thực và thế nào là không thực Mọi người đều biết thế nào là sự thực, (nhưng không ai trả lời được cho đàng hoàng câu hỏi về bản tính của sự thực) người ta thường cho rằng đó chỉ là việc làm của những triết gia, và một con người b́nh thường lành mạnh óc năo chỉ cần sống là đủ rồi và cũng chẳng cần đặt những câu hỏi lung tung trừu tượng không ích lợi ǵ cho cuộc sống.