Minh triết phương đông và triết học phương tây

[CamVan]

Minh triết phương đông và triết học phương tây
hay thể tạng khác của triết học

Tác giả: François Jullien
Nguyên Ngọc dịch

Un sage est sans idée
Ou l'autre de la philosophie

éditions du Seuil, Février 1998

Lời của người dịch

François Jullien, giáo sư trường Đại học Denis Diderot Paris VII, giám đốc Viện tư tưởng hiện đại và Viện Marcel Granet của trường này, là một nhà triết học nổi bật hiện nay ở Pháp, và cả ở phương Tây nói chung. Các tác phẩm của ông rất phong phú, chứng tỏ một sức sáng tạo rất dồi dào, và cũng thật độc đáo. Trong nhiều năm qua, ông chăm chú nghiên cứu về minh triết phương Đông, hoặc nói cho thật đúng hơn, ông làm một cuộc đối chiếu, ngày càng sâu sắc, tinh vi, triệt để giữa minh triết phương Đông với triết học phương Tây, - không chỉ để cố gắng thấu hiểu đến thực chất của nền minh triết ấy như một cách, một khả năng tư duy khác, một khả năng tư duy nữa của nhân loại, bên cạnh tư duy của triết học - mà còn, như chính ông nói, trong và qua sự đối chiếu ấy, “giả thuyết của tôi là, bằng cách dựng lại minh triết một cách hữu cơ như một cực đối nghịch của triết học, ta có thể nhìn nhận lại triết học từ một cái bên ngoài nào đó... để có thể lần ngược trở lên những thiên kiến của nó”. Cuộc tìm kiếm này đương nhiên là vô cùng khó khăn, và chúng ta có thể thấy, qua nhiều công trình mới rất phong phú của ông, nó đang được tiếp tục đầy triển vọng, với mong ước, cũng như chính ông nói, “có thể chăng, đến một ngày nào đó, chúng (triết học và minh triết) có thể không còn chia cắt với nhau nữa?”.

Dịch một công trình như thế này, rất sâu sắc, mới mẻ trong quan niệm cũng như trong cách tiếp cận vấn đề, như ta có thể hình dung, người dịch đã gặp rất nhiều khó khăn. Quả thật, trong tiếng Việt chúng ta, bên cạnh những mặt mạnh rất cơ bản và độc đáo của nó, cũng còn nhiều nhược điểm, nhất là trong việc diễn đạt những khái niệm triết học tinh vi, vốn không phải là mặt mạnh lâu dài trong nền văn hoá chúng ta.

Chẳng hạn, ngay từ đầu, khái niệm “autre”, “l'autre” (“khác”, “người khác”, “kẻ khác”, “cái khác”), một trong những khái niệm cơ bản nhất của tư duy (và của cả văn hóa) phương Tây.

Khái niệm này có nguồn gốc rất sâu xa.

Trong quan niệm Cơ-đốc giáo, khái niệm này tất yếu liên quan đến khái niệm về Chúa, Đấng Sáng Tạo. Chúa, chính là “Người Khác” cao nhất, tự đủ với chính mình, nhưng trong tình yêu vô tận của Người, Người đã tạo ra con người theo hình ảnh của Người và giống như Người, bằng ngay việc đó tạo ra Cái Khác (Altérité- Alter=khác).

Chúa là Kẻ khác đối với con người, và ngược lại - Chúa, vốn là Vô tận, vừa là rất khác với vừa là rất gần với con người.

Dựa theo hình ảnh của mối quan hệ đó, Người sáng tạo ra người Đàn ông và người Đàn bà. Theo truyền thuyết Kinh Thánh, sau khi đã tạo ra người đàn ông đầu tiên, Chúa nói: “Chớ nên để người Đàn ông một mình. Ta phải làm ra một kẻ giúp hắn, gắn với hắn”. Từ xương sườn của Adam, Người làm ra Eva, “xương của xương ta, thịt của thịt ta”.

Eva là giống với Adam và khác với Adam. Từ sự khác nhau giữa họ, họ hoàn thiện cho nhau để làm nên lứa đôi sinh sôi, nhân lên, và như vậy tham gia vào sự sáng tạo.

Đấy chính là nguồn gốc của “mối Quan hệ với Kẻ Khác”. Kẻ Khác giống như tấm gương soi lại cho ta chính ta. Hắn khiến cho ta có ý thức về ta, trong chừng mực hắn là cái hắn với sự khác của hắn, và cho phép ta là chính ta với sự khác ta.

Như vậy khái niệm “Khác” gắn với mối quan hệ:
Chúa/Con người.
Adam/Eva
Ta/Ngươi

Trong một cấp độ khác, như ta biết, Cha, và Con, và Thánh thần cũng được coi là "tam vị nhất thể" hay "tam tạng nhất thể". Và cũng có thể nói như vậy về mối quan hệ giữ Minh triết, Triết học, và Tôn giáo.

Trong một ý nghĩa xuất phát từ một quan niệm sâu xa và cơ bản như vậy, chúng tôi đã quyết định dịch câu phụ đề gặp ngay ở đầu sách này “(La sagesse) ou L'autre de la philosophie” là: “(Minh triết) hay thể tạng khác của Triết học”. Chúng tôi cho rằng chính tác giả, khi khảo sát về minh triết, đã quan niệm đúng như vậy về nó, đứng về phía triết học: ông coi đó là một thể tạng khác của triết học, có thể từ đó soi sáng trở lại cho chính triết học, cũng hệt như “Hắn khiến cho Ta có ý thức về Ta”.
Rất có thể đây chỉ là một trong những phương án hiểu và dịch có thể chấp nhận (hay thậm chí không chấp nhận) được. Bạn đọc cũng còn có thể gặp trong công trình này nhiều trường hợp khác tương tự.
Tên chính thức của cuốn sách này là "Một bậc minh triết thì vô ý" ("Un sage est sans idée"). Để cho có phần gần gũi với bạn đọc hơn, trong bản dịch này chúng tôi xin đổi lại là "Minh triết phương Đông và Triết học phương Tây", cũng là nói lên nội dung chủ yếu của tác phẩm.

Chắc chắn bản dịch một công trình hay nhưng rất khó như thế này không thể tránh được hết những sai sót. Người dịch rất mong được chỉ giáo.

Người dịch