Tôn giáo và Nho giáo

[NhatTien]

Tôn giáo phản ảnh sự điên đảo vọng tưởng của con người dưới sự thống trị của những lực lượng xã hội và tự nhiên .

Theo kinh điển Tôn giáo định nghĩa, thuật rõ hai phương diện bản chất của tôn giáo: 1) Trả lời tôn giáo là gì? Tức tôn giáo với tính đặc trưng thần linh độc lập, với các ngẫu tượng sùng bái, lễ nghi, điển tích và nội dung tương quan thật thể siêu tự nhiên, như truyền thống sùng bái các to-tem và các linh vật, chú trọng tín ngưỡng con người; 2) nắm vững nội dung thực tế về mối quan hệ mật thiết giữa thế giới tôn giáo và sinh hoạt xã hội nhân loại, như sự cấu thành lý tưởng xã hội, sự hình thành lý tưởng nhân cách, tức vấn đề tôn giáo phát huy tác dụng ra sao trong cuộc sống nhân loại, nó chú trọng tôn giáo trên phương diện tâm lý con người, hoặc tác dụng trên phương diện quần thể xã hội.

Điều này cho thấy, trên thực tế, ý nghĩa chân chánh của tôn giáo bao hàm nội dung hai phương diện: thế giới quan và phương pháp luận, hơn nữa hai mặt này là một thể thống nhất. Học thuyết Nho gia trên phương diện thế giới quan tuy thừa nhận tồn tại một thực thể siêu tự nhiên, mang nặng khuynh hướng tôn giáo, thế nhưng trên phương diện phương pháp luận lại nhấn mạnh “Mọi việc do con người tạo tác”, thể hiện thái độ của người trí mâu thuẫn với hình thức hiện thực tôn giáo. Sự mâu thuẫn giữa thế giới quan và phương pháp luận này đưa đến Nho học tuy trên mặt lịch sử có tính địa vị Nho giáo, nhưng suy cùng trên mặt ý nghĩa thì không thể phát huy thành tôn giáo chân chánh.

Đầu tiên, chúng ta nên thừa nhận Nho học mang nặng bản sắc tôn giáo. Khổng Tử do phê phán tư tưởng tôn giáo quỷ thần của Ân Chu mà sáng lập ra Nho học. Ngài cho rằng trên vũ trụ và xã hội nhân loại có vị chủ tể tối cao, cuộc sống xã hội con người chịu sự chi phối của lực lượng vô minh, Khổng Tử gọi vị chủ tể này là “Thiên” và gọi lực lượng chi phối con người là “Mệnh” : “Sanh tử hữu mệnh, phú quý tại thiên” ( cho rằng sống chết , giàu sang của một người đã định sẵn trước khi sanh ra, mọi người không thể cải lệnh trời, đối với vận mệnh đã định chỉ có thể thuận theo thọ nhận).

Trong tư tưởng của Khổng Tử, có lúc “Thiên” và “ Mệnh” sử dụng chung một khái niệm, đều là một lực lượng chủ tể thần bí : “Thiên hà ngôn tai? Tứ thời hành yên, bách vật sanh yên, thiên hà ngôn tai?”, “Hoạch tội vu thiên, vô sở đảo dã”. Nghĩa là, trời tuy không nói năng thế nhưng thao túng sự sinh diệt biến hóa của tự nhiên và vạn vật, nếu như người nào trái ý trời, người đó sẽ phải thọ nhận bất kỳ sự trừng phạt.

Có thể thấy, “Thiên”ở đây không thuần khiết chỉ “thiên” của hiện tượng tự nhiên mà là sức mạnh siêu tự nhiên ý chí con người không thể chuyển dịch. Nhà Hán, nhân vật đại biểu chánh tông Nho học-Đổng Trọng Thư đưa ra lý luận “Thiên nhân hợp nhất”,”Sự ứng thuận vu danh, danh ứng thuận vu thiên, thiên nhân chi tế, hợp nhi vi nhất”; “Thiên diệc hữu hỷ nộ chi khí, ai lạc chi tâm, dữ nhân tương phó, dĩ loại hợp chi, thiên nhân nhất dã. Xuân, hỷ khí dã, cố sanh; thu,nộ khí dã, cố sát; hạ,lạc khí dã, cố dưỡng; Đông, ai khí dã, cố tàng. Tứ giả, thiên nhân chi đồng hữu chi”.

Ở đây, Đổng Trọng Thư lấy nguyên nhân biến hóa bốn mùa xuân hạ thu đông của tự nhiên giới quy kết thành sự biến hóa tâm trạng hỷ nộ ai lạc của “thiên”. Từ đó xem mọi hiện tượng tự nhiên giới như là ý thức, mục đích của “thiên”, các lực lượng tự nhiên con người không khống chế được chuyển hóa thành Thần, cho rằng “Thiên” không chỉ thao túng hiện tượng tự nhiên mà đồng thời đối với sinh hoạt xã hội thưởng phạt phân minh. Có thể nói, “Thiên” trong Nho học là vị chủ tể tồn tại thần bí; hơn nữa, từ Khổng Tử cho đến Đổng Trọng Thư, giới tự nhiên và “Thiên” của siêu tự nhiên có quan hệ chặt chẽ với xã hội loài người.

Nho học thừa nhận “Thiên” đồng thời tồn tại với thế giới thần linh; nhấn mạnh cảm giác sự hãi, thái độ cung kính của con người đối với các lực lượng này. “Quân tử hữu tam úy, úy thiên mệnh, úy đại nhân, úy thánh nhân chi ngôn”, Khổng Tử cho rằng : con người trong mọi lúc đều sợ thiên mệnh, thiên mệnh ấy thường được thể hiện qua lời nói của bậc thánh nhân, cũng chính là biểu hiện quy phạm nhân luân truyền thống của người thống trị.

Đến Đổng Trọng Thư thì càng thể hiện rõ tác dụng chủ tể của “Thiên” đối với nhân gian,” Quán thiên nhân tương dữ chi tế, thậm khả úy dã! Quốc gia tương hữu thất bại chi đạo, nhi thiên nãi xuất tai hại dĩ khiển cáo chi; bất tri tự tỉnh, hựu xuất quái dị dĩ cảnh cụ chi; thượng bất tri biến, nhi thương bại nãi chí". Nghĩa là, kẻ thống trị khi trị nước phải thuận theo ý “thiên”, bằng không sẽ bị tai họa, xuất hiện hiện tượng quái lạ, trời sẽ khiến quốc gia bị diệt vong. Đới với người dân, ông cho rằng thiên ý thông qua sự truyền đạt của Thánh nhân, nhà cầm quyền chấp hành. Từ đó, người dân phải tuân theo những luân lý đạo đức của Thánh nhân, phục tùng nhà cầm quyền. Cụ thể như phải trung thành với nhà thống trị, hiếu với cha mẹ; nếu như không trung hiếu sẽ đắc tội với vua, mẹ cha, tức đắc tội với trời, do đây tất thọ sự trừng phạt. Chính vì sự tồn tại của sức mạnh này mà con người đối với”Thiên” luôn kính sợ, cẩn thận trong từng lời nói hành động, từ đó con người không ngừng tu sửa tự thân.

Theo Nho học, nhân cách lý tưởng là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín; “quân vi thần cang,phụ vi tử cang, phu vi thê cang” là tối cao quy phạm luaân lý. Nhân cách và luân lý này dựa trên sự bảo hộ của thần linh mà chiếm địa vị độc tôn. Khi hành động phù hợp với những mô phạm trên, con người cảm thấy an ổn; ngược lại thì luôn có cảm giác lo âu. Từ đó, con người đối với sự sùng bái “thiên” mà sản sanh cảm thọ tôn giáo tương ứng, tự tiếp thọ quản thúc của đạo đức thế tục. Như vậy, đến Đổng Trọng Thư, Nho học đã hoàn thiện sự đồng nhất giữa người và Thần, nhân đạo và thiên đạo.

Sau Đống Trọng Thư, Nho học với khuynh hướng tôn giáo hóa tiếp tục phát triển, cuối đời Tây Hán đến Đông Hán mượn danh nghĩa thần linh để giải thích các lời sấm. Đời Ngụy Tấn có sự dung hợp giữa ba đạo Nho-Thích-Lão, đời Đường trở lại nhấn mạnh oai lực của “Thiên”; đời Lưỡng Tống, tư tưởng Phật giáo ăn sâu vào lý học của học thuyết Nho giáo. Trong các kinh văn của Nho học từ xưa nay đều xem Khổng Tử như là Giáo chủ. Vì thế Nho học được gọi là Nho giáo.

Nho học thừa nhận Trung Quốc thời xưa dưới tình huống phát triển thấp kém thì khuynh hướng tôn giáo tồn tại sức mạnh siêu tự nhiên, đối với tư tưởng thống nhất con người, ổn định xã hội lại mang ý nghĩa tích cực nhất định. Thế nhưng thế giới quan này lại khiến con người trước thần linh mất đi tính độc lập, từ đó mất hẳn tính tự chủ, ảnh hưởng đến tinh thần sáng tạo của con người, điều này cho thấy rõ tính hạn chế của nó. Cho nên, học phái Nho gia một mặt đề xuất Thiên mạng luận, một mặt chú trọng phát huy tính năng động chủ quan của con người, thiết thực điều hòa mâu thuẫn giữa con người và thần linh, do đó Nho học chắc chắn không thể phát triển thành tôn giáo. Học phái Nho gia chú trọng tính năng động chủ quan của con người thể hiện qua bốn phương diện :

Đầu tiên, học phái Nho gia trọng tác dụng giáo dục. Truyền thống này khởi nguyên từ Khổng Tử, Ngài là vị khai sáng Nho phái, kế thừa số lượng lớn điển tích văn hóa từ thời Ân Chu mà cải tạo thành Nho kinh lưu truyền toàn xã hội, dựa vào “Lục kinh” mở trường học, đề cao tố chất văn hóa và tư tưởng đạo đức của xã hội.

Kế đến, Nho gia tôn kính “Thiên” cùng lúc đề cao hành vi con người : “Tư! Nhĩ Thuấn!Thiên chi lịch số tại nhĩ cung, doãn chấp kỳ trung, Tứ hải khốn cùng, thiên lộc vĩnh chung”. Khổng Tử cho rằng vua Nghiêu nhường ngôi cho Thuấn vì do thiên định, giống như sự tuần hoàn của bốn mùa không hề biến đổi, thế nhưng lại cho rằng vua Thuấn không thể không đề cập đến dân sự, nếu chỉ dựa vào thiên mệnh mà không tận lực dân sự thì khắp nơi sẽ khốn cùng, dù có phước lộc mấy cũng sẽ hết. Có thể thấy theo tư tưởng Nho gia, một người hưởng được mệnh trời hay không, trước hết phải làm người tốt; nếu cho rằng mệnh đã định sẵn chỉ cần ngồi hưởng thọ mà không nỗ lực, không hẳn đạt được mục đích. Điều này làm giảm tính thần bí tuyệt đối của thiên mệnh, giảm đi tín tâm đối với “Thiên”. Chủ trương hành vi con người đối thiên mệnh, thể hiện tư tưởng mâu thuẫn của Nho gia trên quan niệm thiên nhân: một mặt nói chỉ dựa thiên ý thì không thể làm nên việc lớn, một mặt lại đề xướng không dựa vào thiên ý chỉ dựa vào tinh thần chủ quan của con người thì cũng không thể biến đổi được sự thật khách quan. Cho nên, Khổng Tử không áp dụng rộng rãi đạo của mình không thể không thốt ra tiếng than “mệnh”, trên thực tế trước sau không thoát khỏi mâu thuẫn thế giới quan “đã tùng nhân lại tùng mạng ”.

[NhatTien]

Thứ ba, Nho gia nhấn mạnh tác dụng năng động của con người, trên thực tế hoạt động xã hội đối với thần linh lại có thái độ né tránh. “Tử bất ngữ : quái, lực, loạn, thần”, Khổng Tử cho rằng : quyû thần là dấu tích của tạo hóa, tuy không phải là lí luận bất chánh nhưng cũng không dễ dàng hiểu rõ, vì thế không thể tùy tiện bàn luận. Do đây trong thực tế cuộc sống, chủ yếu biết bổn phận làm người không bàn đến quỷ thần, đó mới chính là người trí :”Vụ dân chi nghĩa, kính quỷ thần nhi viễn chi, khả vị trí hĩ”. Quý Lộ hỏi về vấn đề quỷ thần, Khổng Tử trả lời “ Chưa thể làm người, sao bàn việc quỷ”. Tử Lộlại hỏi về cái chết, Khổng Tử nói “Chưa biết sanh, sao biết tử”. Vì vậy sùng bái thần linh cốt yếu có thành tâm hay không, chứ không phải trên hành vi thực tế. Ngài chủ trương tế kỵ tổ tiên chủ yếu xem có lòng hiếu hay không, tế thần xuất phát từ tâm kính, có tâm kính tức có thần, bằng ngược lại. (Tử viết : Ngô bất dữ tế, như bất tế). Ở đây, Khổng Tử cố ý không luận bàn về quỷ thần mà chỉ có thái độ từ xa kính trọng, điều nầy chứng tỏ rằng Ngài có sự mâu thuẫn giữa Thiên mệnh luận của thế giới quan và tính thiết thực của phương pháp luận, trên thực tế làm nhẹ đi tác dụng chi phối nhân gian của thần linh, mang nặng tư tưởng trọng nhân khinh thần.

Cuối cùng, Nho gia trên phương thức thực hiện lý tưởng cổ vũ mọi người tham gia sinh hoạt xã hội, phát huy tinh thần tích cực, không dựa vào tín ngưỡng.”Tứ bất thọ mệnh, nhi hóa thực yên, ức tắc lũ trung”, Tử Cống không theo sự an bày của thiên mệnh chỉ dựa vào tài trí của mình mà dự liệu mọi sự. Với Khổng Tử, “ Nhân” là mục tiêu lý tưởng truy cầu. Ông cho rằng muốn đạt được cảnh giới lý tưởng của “ Nhân” phải dựa vào sự tu dưỡng,tài năng của chính mình, không thể do người khác mà được. “Khắc kỷ phục lễ vi nhân”,”vi nhân do kỷ, nhi do vi hồ tai”, cũng có nghĩa là tuy “Nhân”-cảnh giới lý tưởng cao tột là tinh thần đạo đức thiên phú, nhưng người quân tử chỉ cần tinh thần chủ quan tự giác, tinh thần chủ quan của con người và đạo đức thiên phú luân đi đôi với nhau.

Làm thế nào để đạt “Nhân”? Khổng Tử cho rằng điều quan trọng là phải “khắc kỷ”, cũng chính là tự giác trách nhiệm, yêu cầu kết hợp giữa mục đích nhân sanh với lý tưởng tối cao, từ chính mình thực hiện, mọi người đều có trách nhiệm, thuận theo thiên ý, tự giác quán triệt thấy nghe và hành động của chính mình, tức yêu cầu tính tự giác và tính năng động chủ quan cao độ, có như vậy mới gọi là “Nhân”. Từ đây có thể thấy nhân cách lý tưởng của Nho học truy cầu là “ Thánh Đức”, bản chất đạo đức nhân cách lý tưởng này mang tính hiện thực mới mẻ, tức là mang tính thử ngạn( bờ bên này), nó hình thành bản chất so sánh tính bỉ ngạn( bờ bên kia) của Tôn Giáo. Trên mặt phương pháp luận chủ nghĩa thực chứng phản hư vọng, mang tính chất chủ nghĩa lý tính hình thành thái độ tương phản với chủ nghĩa phi lý tính trực giác, siêu nghiêm của tôn giáo. Những điều trên đây chứng minh rằng, Nho học tuy mang nặng khuynh hướng tôn giáo, cũng có thể xưng là Nho giáo, nhưng không phải là tôn giáo chân chánh.

Như Phụng (dịch)
Link: http://www.giaodiemonline.com/noidung_detail.php?newsid=1312